Ný skýrsla frá norsku rannsóknastofnuninni NINA dregur upp dökk mynd af stöðunni í Gaula eftir umfangsmikinn saprolegnia-faraldur sem skall á ánni haustið 2025. Skýrslan bendir til þess að faraldurinn hafi haft veruleg áhrif á hrygningarfisk og mögulega dregið stórlega úr hrygningu í hluta vatnakerfisins.
Hvað er saprolegnia?
Saprolegnia er vatnamygla (oomycete) sem leggst á fiska, hrogn og aðrar lífverur í ferskvatni. Hún myndar oft hvíta eða gráa, bómullarlega húð á roði fiska og getur valdið alvarlegum sýkingum, sérstaklega þegar fiskar eru stressaðir, særðir eða veikburða.
Saprolegnia er oft kölluð fiskasveppur eða vatnasveppur í daglegu tali, þó hún sé tæknilega ekki eiginlegur sveppur. Slíkar sýkingar geta blossað upp þegar umhverfisaðstæður versna, til dæmis við háan vatnshita, lítið rennsli, lífrænt álag eða annað ástand sem veikir fiskinn.
En hvað veldur sýkingunni eða hvað er talið að valdi henni
Það sem vísindin benda almennt til er þetta:
- Saprolegnia er oft tækifærissýking. Hún nær yfirhöndinni þegar fiskar eru veiklaðir, stressaðir eða með skaddað roð.
- Allt sem eykur lífeðlisfræðilegt álag á lax getur hugsanlega aukið næmi fyrir sýkingum:
- hár hiti í ám,
- lítil vatnsrennsli,
- sár og húðskemmdir,
- sníkjudýr,
- mengun,
- mikill fiskþéttleiki,
- eða aðrir sjúkdómar.
Í umræðunni um laxeldi hefur sérstaklega verið bent á:
- laxalús,
- sjúkdómaflæði milli eldis- og villtra fiska,
- lífrænt álag á strandsvæði,
- og almennt aukið stress á villtum laxi.
Það er mögulegt að aukið umhverfisálag á villta laxastofna — þar með talið áhrif frá sjókvíaeldi — geti gert fisk viðkvæmari fyrir tækifærissýkingum eins og saprolegnia. Hins vegar liggja ekki fyrir sannanir um beina orsakatengingu í tilfelli Gaula segir í skýrslu NINA
Mikil fækkun hrygningar hreiðra
Samkvæmt skýrslunni varð faraldurinn sérstaklega alvarlegur neðan við Støren. Þar bar NINA saman fjölda skráðra hrygningarhreiðra á föstum viðmiðunarsvæðum:
- 2023: 167 hreiður
- 2024: 230 hreiður
- 2025: aðeins 15 hreiður
Á fimm af átta viðmiðunarsvæðum fundust engin augljós merki um hrygningu.
NINA telur þetta benda til þess að stór hluti hrygningarfisksins hafi annað hvort drepist áður en hrygning hófst eða verið orðinn of veikur til að hrygna með eðlilegum hætti.
Raunverulegur dauðsfjöldi gæti verið meiri
Í skýrslunni kemur einnig fram að líklegt sé að raunveruleg dánartíðni hafi verið hærri en mælingar sýna. Margir fiskar geta rekið burt, sokkið í djúpa hylji eða brotnað hratt niður án þess að verða skráðir.
Það þýðir að umfang faraldursins gæti hafa verið meira en fyrstu athuganir bentu til.
Vonir bundnar við efri hluta árinnar
NINA bendir þó á að staðan hafi mögulega verið betri ofan við Støren. Þar fundust fleiri hrygningarholur og færri tilkynningar bárust um dauða eða veika fiska. Vísbendingar eru um að hluti stofnsins hafi náð að ljúka hrygningu þrátt fyrir faraldurinn.
Mikilvægt ár framundan
Rannsakendur segja árið 2026 verða lykilár fyrir framtíð Gaula. Enn er mikil óvissa um:
- hversu illa seiðin urðu úti,
- hversu mikil hrygning tókst,
- og hvaða langtímaáhrif faraldurinn muni hafa á stofninn.
NINA bendir einnig á að enn sé of lítið vitað um saprolegnia-faraldra í villtum laxastofnum, þar á meðal:
- hvers vegna þeir koma upp,
- hvernig þeir dreifast,
- og hvort loftslagsbreytingar eða annað umhverfisálag geti aukið líkur á slíkum atburðum í framtíðinni.
Sorgleg lesning fyrir laxveiðimenn
Fyrir alla sem fylgjast með villtum Atlantshafslaxi er skýrslan þung lesning. Um leið undirstrikar hún hversu mikilvægt það er að byggja umræðu, rannsóknir og stjórnun á traustum gögnum og vísindalegri skráningu.
Mikil vinna sjálfboðaliða, landeigenda og rannsakenda liggur að baki gagnasöfnuninni sem fór fram við mjög erfiðar aðstæður meðfram ánni haustið 2025.
Heimild: NINA – Gytegropregistreringer og bestandsundersøkelser i Gaulavassdraget høsten 2025. Effekter av saprolegnioseutbruddet på gytefisk og gytesuksess.
Hægt er að lesa skýrsluna hér