Vernd villta laxins krefst kerfisbreytinga á laxeldi hér við land
Eftir Sigurð Héðinn
Þetta er ekki lengur fræðileg umræða
Íslensk stjórnvöld og laxeldisiðnaðurinn standa frammi fyrir einfaldri en óþægilegri staðreynd: opnar sjókvíar eru ekki samrýmanlegar langtímavernd villta laxins. Þetta er ekki lengur spurning um skoðanir, heldur um áhættustýringu og virðingu fyrir náttúrunni.
Þegar villtir laxastofnar verða fyrir erfðablöndun eða varanlegum umhverfisáhrifum er ekki hægt að snúa klukkunni til baka. Skaðinn er að fullu óafturkræfur. Ábyrgðin er því ekki aðeins gagnvart núlifandi kynslóð, heldur einnig framtíðarkynslóðum. Sem er eitt af stefnumálum Viðreisnar: Viðreisn vill að hver kynslóð skili umhverfi sínu og endurnýjanlegum auðlindum í sama eða betra horfi til komandi kynslóða.
Tæknin er til — ábyrgðin er pólitísk
Fullyrðingar Hönnu Katrínar, atvinnuráðherra, í Kastljósi um að engar raunhæfar lausnir séu til standast ekki lengur. Lokuð og hálflokuð kerfi eru þegar í notkun víða í heiminum. Þau eru dýrari í uppsetningu og rekstri. Þau eru tæknilega flóknari en sjókvíareldi. Hins vegar draga þau kerfisbundið úr þeim þáttum sem valda mestu tjóni og umhverfisspjöllum: sleppingum, laxalús og losun.
Hvað er ekki gert til að setja hag náttúrunnar í fyrsta sæti og setja inn sólarlagsákvæði í lögin: þið hafið 3–5 ár til að koma sjókvíeldi í lokuð ker.
Raunveruleg ákvörðun er því ekki tæknileg. Hún er pólitísk og efnahagsleg. Spurningin er ekki hvort lokaðar lausnir séu fullkomnar, heldur hvort samfélagið ætli að halda áfram að samþykkja rekstrarlíkan þar sem áhættan lendir á náttúrunni á meðan ávinningurinn rennur að mestu til einkaaðila.
Hagfræðin er raunveruleg — en hún er ekki afsökun
Það er rétt að lokaðar lausnir eru dýrari. Það er einnig rétt að orkukostnaður og fjárfestingaþörf er meiri. En það er ekki eðlilegt að samfélagið beri umhverfisáhættuna á meðan kostnaðarhagræðing í opnum kerfum er skilgreind sem samkeppnishæfni.
Í öðrum atvinnugreinum eru slík áhrif verðlögð. Mengun, slysahætta og langtímaáhrif eru hluti af heildarkostnaði. Í laxeldi hefur þessi áhætta hins vegar of oft verið skilgreind sem ytri kostnaður. Það jafngildir óbeinni niðurgreiðslu á rekstrarlíkani sem setur náttúruauðlindir í hættu.
Sett hafa verið alls kyns lög og reglugerðir varðandi loftmengun frá stóriðju og það sama ætti að gilda hér. Markmið stjórnvalda hlýtur að vera að stefna að því að fjörur og firðir skarti sínu fegursta, en ekki að vera sorphaugur eldisfyrirtækjanna.
Varúðarreglan verður að vera raunveruleg
Íslensk stjórnvöld vísa gjarnan til varúðarreglunnar. Í framkvæmd hefur hún þó verið veik þegar kemur að laxeldi. Þegar um er að ræða óafturkræfa áhættu, eins og erfðablöndun villtra laxastofna, ætti sönnunarbyrðin að liggja hjá þeim sem vilja halda áfram með opnar sjókvíar.
Það er ekki ósanngjarnt. Það er í samræmi við alþjóðlega umhverfisréttarhefð.
Ísland hefur minna svigrúm en aðrir
Ísland er ekki Noregur. Við höfum færri ár, smærri stofna og hlutfallslega meiri áhættu. Skaði sem kann að teljast staðbundinn annars staðar getur hér haft varanleg áhrif á stóran hluta laxastofna landsins.
Því ættu kröfur hér að vera strangari og því ekkert svigrúm til undanþága.
Markaðurinn er þegar farinn að senda skýr skilaboð
Neytendur, stórir kaupendur og fjárfestar gera sífellt meiri kröfur um umhverfisábyrgð, rekjanleika og dýravelferð. Fyrirtæki sem aðlagast þeim kröfum fyrr munu skapa sér samkeppnisforskot. Fyrirtæki sem dragast aftur úr munu standa frammi fyrir harðari reglum, verri ímynd og meiri rekstraráhættu.
Nýlegt dæmi er Kaldavík, sem hefur gefið út afkomuviðvörun um að fyrirtækið geti átt í erfiðleikum með að standa við skuldbindingar sínar varðandi afborganir lána. Þetta er raunveruleikinn.
Í því ljósi eru lokaðar lausnir ekki aðeins umhverfislega skynsamlegar. Þær eru einnig hagkvæmar til langs tíma.
Þetta snýst um að uppfæra atvinnugrein
Þetta snýst ekki um að veikja atvinnugrein. Þetta snýst um að uppfæra hana. Allar atvinnugreinar sem byggja á náttúruauðlindum þurfa að þróast ef þær ætla að halda trausti samfélagsins.
Laxeldi er þar engin undantekning.
Lokaorð: Ábyrgð gagnvart framtíðinni
Íslenskur villtur lax er ekki endurnýjanleg auðlind í hefðbundnum skilningi. Ef erfðafræðileg sérstaða tapast er hún ekki endurheimtanleg með fjárfestingu eða tækni. Hún er einfaldlega glötuð að eilífu.
Þess vegna er umræða um lokaðar lausnir ekki spurning um þægindi eða skammtímahagnað. Hún er spurning um ábyrgð. Ábyrgð gagnvart náttúru sem við höfum aðeins fengið að láni — og gagnvart þeim sem munu erfa afleiðingar ákvarðana okkar. Þar liggur ábyrgð Hönnu Katrínar að fylgja eftir stefnumálum síns flokks, en ekki skilja eftir umhverfisspjöll eða óafturkræfa erfðablöndun á íslenskum laxastofnum fyrir komandi kynslóðir.